 فرار همان چیزیست که این نوع هنر بر دامان ما چیده است. هنرمندان به ویژه جوانان زیر سیل رسانههای  پشمکی خود را باهوشتر از آن میبینند که سرگرم تغذیه از فرآوردههای حکومتی باشند. به ویژه اگر سیل ترجمههای بد و گمراه کننده را به وضعیت مطالعهمان بیفزاییم، امیدمان برای بهبودی هنر کاهش مییابد. جشنوارهها هم غالبا به سرگرمی شبیه شدهاند و با این حال هر روزه افول و ظهور یکی از آنان را شاهدیم. به دست آوردن دل داوران راحتتر از به دست آوردن دل سوژه شده است. این جشنوارهها یا از بیخ اثر ناب میخواهند که چیزی را برملا نمیکند و یا دنبال پیامی هستند که از کلید واژههای مشهور بهرهمند شود، که در زیر نمونهی متعالیاش خواهد آمد. اثر ناب اثریست که بازتاباش بر خودش خم میشود و چون سیاهچاله چیزی از آن نمیتواند بگریزد: همان مفهوم هنر برای هنر. هنری که تاب ایستادن بر قامت خود را ندارد و هنری که از راه لذت بردن تولید میشود. لذت در ریتمها و تونالیتهها که بر روی اثر خم میشود: یعنی صرف لذت بصری. این اثر خوبیاش برای حکومتهای ایدئولوژیکی این است که ضرر و زیانی نصیب کسی نمیکند: چیزی از آن نمیفهمید که دردسر بیافریند. و پیام اثر هم میتواند ملغمهای از روان شناسی، عرفان و فیزیک هستهای باشد که دوران شکوفایی ذهن هنرمند ما را نشان میدهد. کلیاتی که تعابیر جورواجور از آن برمیخیزد و مصادیق آن در پس اَشکال در هم بافته گم میشود. هم تعبیر سیاسی میتوان از آن استخراج کرد و هم تعبیر ریاضتگرایانه.
در هیچ کدام از اینها مفهوم خطر کردن وجود ندارد. خطر کردن برای عکاس چون مفهومی انسانی این است که وجودش در لحظات مرگ و زندگی (اوج خطر کردن) وارد شود. کشف کردن(۱) برای عکاس مناسبت چندانی ندارد و این از معارف سنتی ماست که از جهان ریاضت گرایانه برخاسته است (مفهوم خطر کردن). خطر کردن برای کسانی که از ذهن خود مایه میگذارند (و نه از زندگی) موردی ندارد. ذهن میسازد و نگاه میآفریند. ساختن یا بنا کردن کار هنری نیست. و نگریستن از بابت این که در بهرهمندی از حواس تواناست، به مفهوم کشف کردن نزدیکتر است. اما این واژه گوشهی چشمی به متافیزیک سنتی ما دارد که به جهان ناشناختهها میانجامد و با الهام و مراقبت میتوان بدانها دست یافت. آخرین ایستگاه ذهن گوشهگیری و پرهیزگاری و از کار انداختن حواس است. چنان که پیشترها گفتهام، عکاس فقط میبیند؛ نه کشف میکند و نه راز فاش میکند (رجوع شود به راز عکس). فلسفهی او را باید در نگاهاش جست. بیتوجهی به این موضوعِ اساسی در عکاسی مشکلاتی فراهم آورده و میآورد که یادآوری آن خالی از لطف نیست. در «مفهوم خطر کردن» آوردهام که هر خطر یک بار مورد مصرف قرار میگیرد و نه بیشتر. و اهمیت آن در عدم تکرارش است. و عکاسی نیز چون دیگر شاخههای هنری از تکرار و بازتولید ملول است.
در یک جایی پرسشی مطرح شده مبنی بر این که، عکاسی که یک کودک را در جنگ نجات میدهد و عکاسی که از او تصویر میگیرد، کدام وظیفهاش را انجام میدهد. قضیه به همین راحتی نیست. هر دوی اینها پیوند خوبی با کودک دارند. کسی که حس انسانی خود را از دست داده نمیتواند تصویری انسانی از کودک بیافریند. و این توجیه که «تصویر موجب خواهد شد که چهرهی زشت جنگ نشان داده شود ولی نجات کودک فقط یک نفر است»، حرف مفتیست. ارزش این هر دو عکاس یکیست. هر دو به انگیزهی نجات هزاران انسان عکاسی میکنند. جنبهی آماری به درد ارزش گذاری نمیخورد. در هنر یک برابر بیشمار است و این که کمتر را فدای بیشتر کنیم، همیشه ضد هنر و ضد ارزشهای انسانی بوده است. این که عکاس یک نفر را نجات بدهد، از نظر خبرگزاری هیچ اتفاقی نیفتاده است. پس خبرگزاری نمیتواند تعیین کننده و ملاک قضاوت باشد. عکاس که خطر میکند در واقع در جریان حوادث قرار میگیرد و او زندگیاش را بر امواج هستی میسپارد و در این حالت تصمیمها و قضاوتهای او شایستهتریناند. اهمیت واژهی «حادثه» (Adventure) را به تعبیر آلفرد نورث وایتهد میآورم: «جامعهی متمدن جامعهایست که پنج خصلت زیر را به نمایش گذارد: حقیقت، زیبایی، هنر، حادثهجویی و نوجویی، و سرانجام صلح.» و اشاره میکند: «حادثهجویی به ندرت به اهداف از پیش تعیین شدهی خویش میرسد.» نفس کار مهم است نه اهداف و نتایج آن. نباید فراموش کنیم که آمار به تعبیر آدورنو کار فرهنگ سازان صنعتیست و نتیجه به تعبیر نیچه، کار پل سازان آینده. عکاس به سان موج سواری بر جریان حوادث قرار دارد و از نتایج کوتاه مدت و اقتصادی پرهیز میکند. خبرگزاریها توجیهات آماری را بیشتر میپسندند و یکی از دلایل متقن برای درآمدشان است.
***
عکاسی در تبریز مثل هر جای دیگر ایران دچار رکود و بحران فلسفیست. خط و مشی معینی برای عکاسی تبریز نمیتوان به دست آورد. پراکندگی آثار، درون گرایی، پریشان گویی، عدم تحرک و غیر جاندار بودن از دستاوردهای توجه ویژه به تکنیک عکاسیست. الگوی عکاسی تبریز نسبت به عکاسان مشهدی (۲) از سردگمی زیادی برخوردار است. عکسهای مشهد اگر چه نظم و انظباطی درونی یافتهاند، از بابت فلسفهی هنر رنج فراوان میبرند. هیچ مایهی اندیشگی در آثار مشهد نمیتوان یافت گرچه عکاسان پیش کسوتی چون اسماعیل عباسی توجه زیادی به آنها داشتهاند. سردرگمی عکاسان تبریز (از بابت دریافت سوژه) و بحران تفکر عکاسان مشهد (از بابت تحلیل سوژه) قابل تعمیم به دیگر عکاسان شهرستانی نیز هست. به غیر از عکاسان خبری که در بند سفارشات ادیتور خبرگزاریها گیر کردهاند، به ندرت میتوان عکاس مستند پر کار یافت. این آثار انتزاعی شاید مایههای خلاقهگی (به تعبیر شاهرودی) در خود بپرورند ولی، هیچ بحث و سخنی روی آنها گفته نشده که موجب رونق آثار شود. حتا گفتارها و نقدهای پراکندهای که منتشر میشود به اندازهی آثار بازتاب ندارند و به دلیل رسانهی ضعیف هنری بر هم نمیرسند. بنابر این، نقد یا گفتارهای هنری منتشر شده هم چون حاشیه و سایهای بر آثار عکاسی بودهاند. عکاسان مشهدی تحت تأثیر آثار اسماعیل عباسی و کیارنگ علایی به گونهای آثار انتزاعی راه یافتهاند که از مبنای اندیشگی آنها تحلیل درستی نشده است. این آثار استحکامشان به سادگی و تونالیتهی خوب است، با الگوی شایستهی مغرب زمین. تجربهی چند دورهی پیاپی جشنوارهی آبرنگ سبب رسوب سبکی از عکاسی در بین عکاسان مشهد شده است که جایزهی رقابتشان است. برای رسیدن به نتیجه در جشنوارهها گروههای عکاسی را سامان دادند و عزم گروهی برای رسیدن به نتایج بهتر را به کار بستند. تا جایی که آقای عباسی این کار گروهی را ستود و به دست آوردن نتیجه در جشنواره را به عنوان تلاش هنری پذیرفت. عکاسانی که برای رسیدن به این مقام آثار خود را به انتخاب آقای علایی برمیگزیدند یک چیز عایدشان شد: عدم حضور عکاس روی آثارشان. به دست آوردن نتیجه گمراه کننده است. جشنوارهها در بهترین شرایط خود فقط میتوانند مایهی دلگرمی عکاسان شوند و نه بیشتر. جایی که آثار هم دیگر را ببینند و از نظرات داوران بهره ببرند. فلسفهی کار گروهی رسیدن به نتیجه است. این کار سبب یک دست شدن آثار با سبک خاص شده و تنوع آرای هنری را از میان میبرد. در اخبار آمده بود: «مسعود زنده روح کرمانی، در نشستی با موضوع “چه گونه عکسهایمان را برای جشنواره انتخاب کنیم” به تحلیل مسائل داوری، سلیقه و نسبیت در داوری، تفاوتهای قضاوت داور و عکاسان شرکت کننده، کیفیتهای داوری در جشنوارههای ایران، آداب شرکت در یک جشنواره، و پشت صحنههای داوری پرداخت. صراحت کلام و شجاعت زنده روح کرمانی در بیان مسائل، نشستی جذاب و استثنایی را ایجاد کرد.» (http://www.aksemashhad.com/news14.html)
دکتر نعما روشن (عکاس مشهدی) نوشتههایی در زمینهی عکاسی در سایت عکاسی دات کام گرد آورده است. او هم چون آقای عباسی از ژورنالیسم عکاسی سخن میگوید و نمونههای خارجی میآورد ولی با این حال موردی از ژورنالیسم ایرانی دیده نمیشود. هم چنین او از تکنیکهای رنگ در عکاسی سخن میگوید با تیترهای: «چالشی به نام اشباع رنگ، کنترل اشباع رنگ، و آیا رنگها را میبینید» و یکی از نمونههای خوبی که روشن اشاره میکند آثار سیدمجتبی خاتمیست که مینویسد: «“رقصی چنین میانه میدانم آرزوست” همراه با متون ادبیست که از کتابهایی نظیر “دیوان شمس”، “فیه ما فیه” و “لمعات” اقتباس شده … که هر یک بیانگر یکی از مراحل و منازل هفتگانه عرفان بودند… نوع زندگی هنرمند، عادات فردی، مطالعه، تفکر، آرامش، گوش سپردن به موسیقی، دیدن آثار هنرمندان خلاق، دیدن چندباره آثار شخصی و … همگی در ایجاد این بستر مناسب نقش دارند (http://nema.akkasee.com/plist/9).» این رقص در واقع گونهای فانتزی و تکنیک رنگیست که پیوند چندانی با دیوان شمس ندارد. اگر بپذیریم که عکس لذت بردن از ترکیب رنگها و ریتمهای مشابه است پس، نمیتوان فیه ما فیه را مثال الگویی خود آورد. رقص خاتمی ناشی از مراقبه و گوشهگیریست و نه مردمگرایی: لب جوی بنشین و گذر عمر ببین. این عرفان مبتذل سرچشمهی همهی کسادی روانهاست. این که از شکل صوفیگری دست به تعبیر و تولید محتوا بزنیم، ابدا خوشایند نیست: شکل ما قرار است محتوای «دیوان شمس» بدهد. روی آوردن به چنین کلیاتی از فلسفه یا عرفان از دردسرهای هنر ماست.
اثر زیر به نام سماع آورده شده که به نظر میرسد از رقص سماع فقط بازی رنگها ثبت شده است و نه کیفیت آن. برای بازتولید چیزی به نام رقص (که در کشور ما جایی ندارد)، لازم نیست از ماهیت و فلسفهی آن چیزی بفهمی و توجه به مفهوم جابهجایی این امکان عکاسی را کوتاهتر میکند. رقص نزدیکترین حالت انسانی به صورتهای آسمانیست و اندیشگی در آن موج میزند. چنان که نیچه به خوبی گفته است: «اندیشیدن را هم چنان میباید آموخت که رقصیدن را.»
اگرچه این اثر محتوایی نهفته داشته باشد که قابل تشخیص برای عموم نیست، ولی بهرهای هم از تفکر رقص سماع ندارد. این اثر که نشان دهندهی شکلی از محتوای موضوع است جابهجایی چند رنگ را به مفهوم رقص گرفته و این که از بین رقصها چرا رقص سماع، آشکار نیست. اشتباهی که آقای روشن مرتکب شده فرو غلتیدن در فرم به منظور کسب محتواست. و چیزهایی گفته که به نظر میرسد چندان اعتقاد راسخی بدانها ندارد. کسانی که از رقص چیزی نمیدانند و حسی از آن را در خود انباشته ندارند، چه گونه باید از این جابهجایی رنگها پی به رقص سماع و مراحل هفت گانه ببرند(۳). روندی که یک واژه برای تصویر شدن باید بپیماید، به این سادگی نیست. اگر این روند درونی جامعه نشود با تعاریف متداول پر خواهد شد نه با توجه آگاهانهی مردم.
رو آوردن به چنین کلیات فقط از آثار انتزاعی میتواند سرچشمه بگیرد. چون این آثار لایه لایه بوده و تعین مصداق آنها دشوار است. غلتیدن به چنین محتواهای متوهم خطریست که از چنین فضاهای فرمگرایانه برمیآید.
[۱]. کشف کردن ندیدن دارد و چیزی هم نیست که زینت اثر هنری حساب شود. کشف کردن بخشی از حدس و گمانه زنی دارد ولی، هنر آفرینشگریست. هنرمند جهانی را عرضه میکند که ایدههایی برای دیگران باز میکند. کریستف کلمب با حدسِ یافتن قارهی هند سر از آمریکا درآورد و شاعر داستان لیلی و مجنون را میسراید که شاید پیوندی با جهان خارج نداشته باشد. و تکلیف عکاس از جهان درونی که در موسیقی و تئاتر زیاد است، بخش رسانهای آن است که نزدیکتر به جهان واقعیست. با این حال، هیچ پیوندی با حدس و گمان ندارد که جهان نامکشوفی را باز نماید. لیلی و مجنون بازتابهای گوناگونی در شاعران داشته است ولی آنهایی که به ژرفای روان نزدیک شدهاند ماندگاری یافتهاند. هر شاعر زاویهای منحصر به فرد از آن روایت کرده که به منظور کشف مجنون نبوده بل که زبان حال خود بوده است: مجنونی دیگر به روایتی دیگر.
[۲]. این که به آثار مشهد میپیچم، به دو دلیل است: یکم این که، صورت منظمتری از تولیدات عکاسی در مشهد دیده میشود. و دوم این که، نوشتههایی در نقد آثار عکاسی وجود دارد که میتوان زمینهی بحث را برخلاف تبریز و دیگر شهرستانها باز کرد. و امیدوارم این نوشته مبنی بر تخریب گرفته نشود.
[۳]. پرداختن به مراحل هفت گانه در این زمانهی پست مدرنیست به چه درد میخورد؟ این موضوع مهمترین سخن زمانهی ماست که پیش از بازتولید هنریاش باید روشن میشد. این که مثل عطار در پی هفت شهر عشق باشیم چه مفهومی خواهد داشت؟ آیا این گفتارها پرداختن صوری به قضیهی قرنها پیش نیست؟ چه گونه میتوان دوباره وارد تو در توی مراحل هفت گانه شد؟ روشن کردن این مسایل فنی مهمتر از شعر گفتن به زبان عکاسیست.
کلمات کليدي : |
