بَقّال بازی ، نوعی نمایش سنّتی و مردمیِ خنده دار و شادی آورِ ایرانی با مضمون انتقادی است. در عهد صفویه ، نمایشهای داستانیِ شادی آوری به نام «تقلید» و «مضحکه » پدید آمد سپس دو رشته از قصه ها و بازیهای تقلید نامی جداگانه یافت ، و تقریباً در عهد زندیه «کچلک بازی » و « بقال بازی » ابداع شد. هر چند به نوشته مایل بکتاش بقال بازی در زمان صفویه به وجود آمده است ، اما به گفته میرزا حسین تحویلدار «حکمای قدیم بقال بازی را بنا بر مصالح چند اختراع نموده اند؟»
در
ایران تا زمان ناصرالدین شاه نمایش (تئاتر)، به مفهوم اروپایی آن سابقه نداشت . در1290 «تکیه دولت » برای شبیه خوانی و تعزیه ساخته شد ، اما بازیگرانِ نمایشهای تقلید و بقال بازی نیز بتدریج به آن راه یافتند، تا جایی که پس از چندی تقلید با تعزیه رقابت می کرد. مُقَلدانی چون نایب کریم در اصلاح و تغییر تقلید می کوشیدند و با گروههای نمایشی خود، ضمن بازی قطعاتی که صرفاً برای خندانیدن شاه و درباریان بود، نمایشهایی کوتاه و انتقادی ترتیب می دادند که عالیترین و کاملترین نمونه آن نمایشنامه بقال بازی در حضور است.
بقال بازی ، به مرور زمان ، دو شکل مشخص پیدا کرد: گونه ای که گروههای دوره گرد در روستاها بازی می کردند و هدفی جز خندانیدن تماشاگران نداشت و گونه ای که مطربان شهری در شهرها بازی می کردند و علاوه بر خنده آوری ، جنبه های انتقادی هم داشت و در ابداع بقال بازی افزون بر لودگی «مصالح » خاصی ملحوظ بود.
بقال بازی ، بتدریج با ورود نمایش اروپایی و عدم انطباق با تحولات اجتماعی و نیز بی توجهی و بی مهری روشنفکران و اهل قلم به آن ، از عرصه نمایش ایران کنار رفت. با این حال ، در هفتمین «جشنواره نمایشهای مذهبی ، آیینی و سنّتی » (9ـ 15مهر1374)، نمایشی به نام «کریم پشه سلطان می شود» اجرا شد که برداشتی بود از بقال بازیِ «بازی در حضور».
موضوع بقال بازی ، کشمکشی است میان دو شخصیت اصلی این نمایش : بقالی پولدار و خسیس و نوکر تنبلش که دستورهای اربابش را اشتباهی انجام می دهد که بر اثرآن حوادث خنده آوری پیش می آید.
بقال بازی در جشنها و شادیها ، عروسیهای اعیانی دهات قهوه خانه های بزرگ و خانه های اشراف، در قصر ناصرالدین شاه در شب عید نوروز یا شب تولدش در تکیه دولت ، در مقابل او و درباریان اجرا می شده است .
شبیه ترین معادل اروپایی برای بقال بازی ، کمدیا دل آرته (کمدی هنرمندان) است . شادی آوری ، مهارت بازیگر در فن بدیهه سازی و بذله گویی ، پر سر و صدا بودن و سادگی از ویژگیهای مشترک آنهاست .
موضوع بقال بازی ، کشمکشی است میان دو شخصیت اصلی این نمایش : بقالی پولدار و خسیس و نوکر تنبلش که دستورهای اربابش را اشتباهی انجام می دهد که بر اثرآن حوادث خنده آوری پیش می آید.
برای بقال بازی ، دستنوشته (نمایشنامه )ای وجود نداشته است . بازیگران بر اساس قصه ای از پیش تعیین شده ، بداهه سازی می کرده اند و اگر از بقال بازی متنی به جا مانده ،در واقع پس از اجرای نمایش ثبت شده است . شاید نداشتن متن به دلیل جذابیت بدیهه سازی ، تفاوت و تنوع در اجرا، بیسوادی یا کم سوادی بازیگران و ناآشنایی آنان با نمایشنامه نویسی بوده است و شاید چون در این نمایش ،انتقادهای سیاسی ـ اجتماعی صورت می گرفته ، نمی خواسته اند از خود سندی بر جا بگذارند تا مفتّشان بتوانند از اجرای آن جلوگیری کنند و به همین دلیل از نام و نشان نویسنده متونِ به جا مانده از بقال بازی ،اثری نیست .
یکی از متنهای به جای مانده از بقال بازی ، تأتر کریم شیره ای است که نسخه ای از آن در کتابخانه ملی تبریز موجود است و نسخه ای در «انستیتوی آثار خطی فرهنگستان علوم جمهوری سوسیالیستی گرجستان » . باقر مؤمنی متن این نمایشنامه را با نام تیاتر کریم شیره ای و اکبر رادی نسخه ای تازه به دست آمده از این نوع نمایش را به نام مجلس نایب کریم ، معرفی و چاپ کرده اند . این نمایش عناوین گوناگون داشته که نویسنده آنها ناشناخته است
در قالب قصه و نمایش و گفتگوهای بقال بازی انتقادهایی نیز صورت می گرفته است . در زمان ناصرالدین شاه ، نایب کریم (انتقادهای بسیار تندی از شاه و درباریان می کرد ، از جمله ، لقبهای درباریان را بشدت و با لغات زشت مسخره می کرد چنانکه آنان از بیم انتقادهای او و برای مصون ماندن از آن ، پیش از نمایش به او رشوه می دادند و چون خری داشت ، مبلغ رشوه را به عنوان «بهای نعل » به او می دادند (ضرب المثل«خر کریم را نعل کردن » به معنای رشوه دادن است ).
بقال بازی
میرزا
حسین تحویلدار این بازی را «مفید فواید بسیار در سیاست مدن » و در رفع ظلم و مبنای آن را نه سرگرمی ، بلکه تقلیدِ اعمال ناشایسته برای نشان دادن و محسوس کردن زشتیها می داند و اضافه می کند: «در حقیقت اینگونه الواط آیینه مُقَبَحات مردمند» و سپس به تفصیل نمونه ای واقعی از رفع ظلم و برقراری عدالت را به وسیله این نمایش توضیح می دهد . از همین رو بقال بازی ، بازیی مردمی و مورد علاقه مردم بود. شهرت این نمایش و تأثیر محتوای آن در دوره قاجاریه تا بدان پایه بوده که در برخی متون به ترکیباتی برگرفته از آن همچون «وزارت بقال بازی » برمی خوریم که کنایه از آشفتگی و رواج سودجویی و حقه بازی بوده است .
بازیگران بقال بازی نامهای گوناگونی داشته اند، از جمله : مُقلِد یا تقلیدچی ، دلقک ، مسخره ، لوطی ، مطرب ، و عمله طرب. در دوران ناصرالدین شاه ، بازیگران معروفِ بقال بازی عبارت بودند از: اسماعیل بزاز و نایب کریم ، معروف به کریم شیره ای کریم شیره ای گروهی بازیگر داشته که به کمک آنها در حضور شاه بقال بازی راه می انداخته است . در این بازیها خود او نقش اصلی را بازی می کرده و دیگر اعضا با نامهای نمایشیِ چوردکی و ریشکی و ماستی و پسیکی بازی می کرده اند. انجوی شیرازی به آیینی به نام «رِشکی و ماسّی » اشاره کرده که احتمالاً دو شخصیت ریشکی و ماستیِ بقال بازی ملهم از آن اند.
منابع مورد استفاده در متن:
یحیی آرین پور، از صبا تا نیما ، تهران 1357 ش ؛ محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه ،چاپ ایرج افشار، تهران 1350 ش ؛ ابوالقاسم انجوی شیرازی ، جشن هاو آداب و معتقدات زمستان ، ج 1، تهران 1352 ش ؛ مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری ، تهران 1357 ش ؛ مایل بکتاش ، «میرزا آقا تبریزی »، فصلنامه تئاتر ، سال 1، ش 1و2 (پاییز ـ زمستان 1356)؛ بهرام بیضایی ، نمایش در ایران ، تهران 1344 ش ؛ همو، «نمایش در ایران »، مجله موسیقی ، دوره 3، ش 70 (آبان 1341)، ش 77 (خرداد 1342)؛ حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1342 ش ؛ تیاتر کریم شیره ای ، با مقدمه و حواشی باقر مؤمنی ، تهران 1357 ش ؛ ابوالقاسم جنّتی عطائی ، بنیاد نمایش در ایران ، تهران 1356 ش ؛علی اکبر دهخدا، امثال و حکم ، تهران 1357 ش ؛ اکبر رادی ، « ] درباره [ مجلس نایب کریم »، کلک ، ش 76ـ79 (تیرـ مهر 1375)؛ قهرمان میرزا سالور، روزنامه خاطرات عین السلطنه ، ج 2: روزگار پادشاهی مظفرالدین شاه چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران 1376 ش ؛ خسرو شهریاری ، کتاب نمایش : فرهنگ واژه ها، اصطلاحها، سبکها و جریانهای نمایشی ، تهران 1365 ش ؛ قطب الدین صادقی ، «بقال بازی : تقلیدی از دوران فئودالی ایران »، فصلنامه هنر ، ش 29 (تابستان و پاییز 1374)؛ هیواگوران ، کوشش های نافرجام : سیری در صدسال تیاتر ایران ، تهران 1360 ش ؛ عبدالله مستوفی ، شرح زندگی من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریّه ، تهران 1360 ش ؛ جمشید ملک پور، ادبیات نمایشی در ایران ، ج 1، تهران 1363 ش ؛ همو، گزیده ای از تاریخ نمایش در جهان ، تهران 1364 ش ؛ احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران 1348ـ 1353 ش ؛ حسین نوربخش ، دلقکهای مشهور درباری ، تهران 1363 ش ؛ همو، کریم شیره ای دلقک مشهور دربار ناصرالدین شاه قاجار ، تهران 1346 ش
